یادداستی از مصطفی ایزدی به مناسبت میلاد مولود کعبه

اولین اصلاح‌طلب در اسلام

پیشوای عدالتخواه مسلمان جهان حضرت امام علی (ع)، در تاریخ به عنوان اولین اصلاح‌طلب مسلمان شناخته می‌شود. از آن پس ، دیگر اصلاح‌طلبان دلسوز و واقعی به تبعیت از آن پیشوای بزرگ، رنج اصلاح جامعه و حاکمیت را به جان خریدند، هر چند که هزینه‌های زیادی را تحمل نمودند، اما این افتخار برای آنان ماند که به امام علی (ع) اقتدا کرده‌اند. پیشوای عدالتخواه مسلمان جهان حضرت امام علی (ع)، در تاریخ به عنوان اولین اصلاح‌طلب مسلمان شناخته می‌شود. از آن پس ، دیگر اصلاح‌طلبان دلسوز و واقعی به تبعیت از آن پیشوای بزرگ، رنج اصلاح جامعه و حاکمیت را به جان خریدند، هر چند که هزینه‌های زیادی را تحمل نمودند، اما این افتخار برای آنان ماند که به امام علی (ع) اقتدا کرده‌اند. گروه روشنفکری-پایگاه تحلیلی بنیاد باران: شخصیت‌‌های مهم و ارزشمند، اعم از تاریخی یا ملکوتی، دارای ابعاد وجودی بی‌نهایت هستند، یعنی هرچه درباره آنان درطول قرن‌ها گفته و نوشته شود، باز هم زمینه و ظرفیت توصیف آن‌ها وجود دارد، به‌گونه‌ای که نمی‌توان روزی را تصور کرد که گفتن و نوشتن پیرامون آنان به پایان برسد. حضرت امام علی علیه‌السلام، پیشوای اول شیعیان، از جمله نوادر روزگارها است که از آغازین روزهای تولد مبارکش که در خانه خدا رخ داد و به ویژه از زمانی که در کنار پیامبرعظیم‌الشان اسلام قرار گرفت تا امروز و از امروز تا انتهای حیات انسان، درباره‌اش اظهار نظر شده و خواهد شد. در 14 قرن گذشته چه تعداد کتاب و رساله و مقاله پیرامون شخصیت عالی آن حضرت تالیف شده و چه میزان سخنرانی ایراد شده و هر روز با ادبیات گوناگون و به زبان‌های متفاوت ، ابعاد وجودی حضرتش را مورد بررسی و کنکاش قرارداده‌اند؟ هر زمان متناسب نیاز فرد و جامعه به پیروی از روش و منش آن انسان بی‌نظیر ، دانشمندان، ادیبان ، عارفان و اهل دریافت حقیقت در ادیان و مذاهب گوناگون ، به شیوه های مختلف ، آن مرد بسیار ستودنی را ستوده‌اند. در بررسی شخصیت و مقام و موقعیت او کتاب‌ها نوشته‌اند و سخن‌ها گفته‌اند. چنین امام بزرگی، از شخصیت بی‌نهایت عظیم برخوردار است که می‌ٔتواند الگوی انسان‌های آزاده ، عدالت‌خواه ، انقلابی و پیشرو باشد. علی (ع) دوران سختی را در مبارزه برای گسترش و ماندگاری آموزه‌های الهی حضرت محمد (ص) گذراند. این دوران سخت او را آبدیده نمود تا رنج‌های بیشتری را با سربلندی از سر خود بگذراند، لذا وقتی مسلمانان خسته از رفتارهای ناپسند خلیفه سوم، از آن امام همام دعوت کردند تا به خانه نشینی 25ساله پایان دهد و سکان کشتی حکمرانی را به دست گیرد، با شرط‌هائی که نشانه شیوه حکمرانی آن حضرت بود پذیرفت و به دارالخلیفه پای گذاشت. حضرت علی (ع) که از آغاز رویش اسلام و روزهای همراهی با حضرت رسول(ص) تمامی احکام و دستورات اسلام را به خوبی می‌دانست، از انحرافات ایجاد شده در جامعه آگاهی فراوان داشت، لذا اولین حرفی را که به هنگام مراجعه مردم به سوی ایشان برای شروع زمامداری، بیان کرد این بود که انحرافات باید برطرف و جامعه و حکومت اصلاح گردد. در واقع اولین مسلمان پرآوازه‌ای که ندای اصلاح‌طلبی سر داد  و اراده کرد که با اصلاح، حکومت اسلامی داشته باشد، امام اول شیعیان بود . این اصلاح‌طلب خوشنام و بلندهمت در آن هنگام برنامه اصلاحی خود را اعلام نمود . همه آنان که با تاریخ اسلام ، خصوصا با زندگی امام علی (ع) آشنا هستند ، می‌دانند که یکی از فرازهای مهم زندگی آن حضرت همان وقتی است که به بیعت‌کنندگان خود گفت که اگر من زمام امور را به دست گیرم تمامی اموال به‌ناحق‌خورده را به بیت‌المال باز می‌گردانم ، حتی اگر به کابین زنانشان رفته باشد و افراد نا مناسبی را که بدون داشتن شایستگی، به منصب‌های حکومتی گمارده شده‌اند، از کار برکنار می‌کنم و حقوق مظلومان و محرومان را ادا می‌نمایم. بدیهی است این نوع نگرش اصلاح‌طلبانه به مدیریت جامعه، مخالفان و دشمنان خود را دارد، لذا مخالفان اصلاحات، خصوصا آنان که شکم‌ها و جیب‌هایشان از بیت‌المال پر شده و  به ناحق پست‌های مدیریتی را اشغال کرده بودند، سر به نا فرمانی برداشتند و ابتدا به به مخالفت نرم با آن حضرت پرداختند، سپس به شیوه‌های گوناگون و با شعارهای متفاوت به جنگ علیه این رهبر الهی و حکومت برحقش برخاستند. از جمله مشهورترین نبردهای باطل علیه حق که در تاریخ اسلام ذکرش رفته، جنگ‌هایی است که در دوره پنج‌ساله حکومت علوی ، علیه امیر مومنان علی‌ابن‌ابیطالب علیه‌السلام در گرفته است. امام علی (ع) پس از بیعت مردم با او و پذیرش مسئولیت زمامداری ، روز اول و دوم ، خطبه‌هایی را برای مردم ایراد کرد که نشان‌دهنده نقشه راه آن رهبر بزرگ بود. در اولین خطبه که روز نخست ایراد کرد به مردم فرمود : « همانا خداوند تعالی ، کتاب را به عنوان راهنمایی فرستاد و در آن نیک و بد را بیان فرمود. پس نیکی‌ها را فرا چنگ آ رید و بدی‌ها را وانهید. واجبات را به کار بندید و آن‌ها را به جا آورید تا شما را به بهشت رهنمون کند. خداوند آن چه را که مضر است حرام کرده و چیزی را که بی‌عیب و نقص بود حلال کرده و حفظ احترام مسلمان را برهمه حرمت‌ها برتری داد و به سبب اخلاص و توحید ، حقوق مسلمانان را در مواضع خود به هم در پیوسته است. پس مسلمان کسی است که دیگر مسلمانان از از زبان و دست او در امان باشند. . . تا آن جا که در توان دارم خواهم کوشید و این کار درهم ریخته و پراکنده را سامان می‌بخشم ، به شرطی که شتابکاران غالب با من خصومت نکنند و مرا تنها نگذارند و کار به استفاده از سلاح نکشد.» ( سیره معصومان ، سیدمحسن امین ، ترجمه علی حجتی کرمانی ، جلد اول. ) آن حضرت در دومین روز استقرارش در مقر حکومت ، باز در خطبه‌ای فرمود : « هر زمینی که عثمان آن را بخشیده و هر مالی که به دیگران داده جملگی از اموال خداست و باید به بیت‌المال بازگردانده شود . آن چه در زمان‌های گذشته حق بود ، هر گز از بین نمی‌رود  . . . . در اجرای عدل ، وسع و گشایش است و اگر اجرای عدالت بر کسی فشار آورد، پس ظلم بر او بیشتر فشار می‌آورد.» ( همان ) در مسیر اجرای قول‌هایی که امام علی (ع) به مردم داده بود ، انتصابات آن حضرت شروع شد و اعزام کارگزاران به شهرهای مختلف صورت گرفت. بر حسب نقل تواریخ معتبر، امام ، عثمان‌ابن‌حنیف را به بصره ، عماره‌ابن‌شهاب را به کوفه ، عبیدالله‌بن‌عباس را به یمن ، قیس‌ابن‌سعدبن‌عباده را به مصر، سهل‌بن‌حنیف را به شام و مخنف‌بن‌سلیم را به سوی دیار اصفهان و همدان روانه کرد. به طور اختصار می‌توان گفت که پیشوای عدالتخواه مسلمان جهان حضرت امام علی (ع)، در تاریخ به عنوان اولین اصلاح‌طلب مسلمان شناخته می‌شود. از آن پس ، دیگر اصلاح‌طلبان دلسوز و واقعی به تبعیت از آن پیشوای بزرگ، رنج اصلاح جامعه و حاکمیت را به جان خریدند، هر چند که هزینه‌های زیادی را تحمل نمودند، اما این افتخار برای آنان ماند که به امام علی (ع) اقتدا کرده‌اند. پایان پیام